Bài kinh kể về Đức Phật trú giữa dân chúng Kuru, tại thị trấn Kiềm-ma-sắt-đàm, và giảng cho các Tỷ-kheo về con đường vượt khỏi dục, tiến đến các tầng giải thoát cao hơn và cuối cùng là Niết-bàn không còn chấp thủ.
Trước hết, Đức Phật dạy rằng các dục đều vô thường, trống rỗng, giả dối, thuộc cảnh giới và sự chi phối của Ma. Tham dục, sân hận và những ý niệm bất thiện trở thành chướng ngại đối với người tu. Vì vậy, vị Thánh đệ tử phải mở rộng và tu tập tâm để vượt khỏi sự ràng buộc của thế gian.
Đức Phật trình bày ba con đường hướng đến Bất động. Hành giả nhận rõ dục và sắc pháp không đáng để tham đắm, thấy tất cả chúng đều vô thường, từ đó tâm dần an tịnh và hướng đến Bất động.
Cao hơn, Ngài dạy ba con đường hướng đến Vô sở hữu xứ. Hành giả quán sự đoạn diệt của các tưởng, thấy tự ngã và những gì thuộc về mình đều trống không, không còn nghĩ rằng có một cái “ta” hay “của ta” để nắm giữ.
Tiếp đó là con đường hướng đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ, khi hành giả vượt qua những tưởng thuộc dục, sắc, Bất động và Vô sở hữu xứ, hướng đến trạng thái vi tế và tịch tịnh hơn.
Tôn giả Ananda sau đó hỏi về cứu cánh Niết-bàn. Đức Phật dạy rằng ngay cả khi đạt được trạng thái xả rất cao, nếu hành giả còn hoan hỷ, chấp trước và nắm giữ trạng thái xả ấy, thì vẫn chưa thể đạt Niết-bàn. Phi tưởng phi phi tưởng xứ tuy là sự chấp thủ vi tế và cao nhất, nhưng vẫn còn là chấp thủ.
Ngược lại, nếu hành giả không hoan hỷ, không chấp trước và không để thức lệ thuộc vào trạng thái xả, thì không còn thủ trước và có thể chứng cứu cánh Niết-bàn. Vì vậy, Thánh giải thoát chính là tâm giải thoát không thủ trước.
Cuối cùng, Đức Phật nhắc Ananda rằng những gì một bậc Đạo sư cần làm vì lòng từ mẫn đối với đệ tử, Ngài đã làm đầy đủ. Phần còn lại thuộc về sự thực hành của mỗi người: hãy tu thiền, không phóng dật để khỏi phải hối tiếc về sau.
Tóm lại, bài kinh nhấn mạnh:
- Các dục là vô thường, trống rỗng và không đáng chấp trước.
- Người tu từng bước hướng đến Bất động, Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ.
- Dù đạt trạng thái thiền định rất cao, còn chấp thủ thì vẫn chưa phải cứu cánh Niết-bàn.
- Tâm giải thoát không thủ trước mới là Thánh giải thoát.
- Đức Phật khuyên người tu phải tinh tấn hành thiền, không phóng dật và không dừng lại ở bất kỳ sở đắc nào.
