Tại Nalanda, Nigantha Dighatapassi đến gặp Thế Tôn và trao đổi về quan niệm ngoại đạo của Nigantha Nataputta. Nigantha Nataputta chủ trương rằng thân phạt là tối trọng trong ác nghiệp, còn khẩu và ý phạt không bằng. Thế Tôn giải thích rằng Phật giáo quan niệm ý nghiệp là tối trọng, vì ý dẫn thân khẩu tạo nghiệp, nhờ đó diễn tiến ác hay thiện đều từ tâm khởi. Qua đối thoại, Nigantha Dighatapassi phải xác nhận quan điểm của Thế Tôn và ghi nhận sự khác biệt giữa ngoại đạo và Phật pháp.
Sau đó, gia chủ Upali đến gặp Thế Tôn và nghe kể lại toàn bộ cuộc đối thoại. Nhờ sự giải thích minh bạch và phương tiện của Thế Tôn, Upali nhận ra sức mạnh huyễn thuật của Phật trong việc dẫn dắt các đệ tử, hiểu rõ rằng tuân theo Chánh pháp và quy y Sa-môn Gotama là con đường an lạc và giải thoát lâu dài. Ông ba lần phát tâm quy y Thế Tôn, Pháp và Tăng, đồng thời quyết định chỉ mở cửa tiếp đón Tăng chúng Phật giáo, không tiếp đón ngoại đạo, biểu lộ lòng tín ngưỡng sâu sắc.
Bài kinh cũng nhấn mạnh các ví dụ minh họa như người Bà-la-môn đi mua khỉ con để nhuộm và chăm sóc, tượng trưng cho việc phương pháp tinh tế, phù hợp mới có kết quả, so sánh với giáo lý của Thế Tôn: chỉ những người có trí mới lĩnh hội Chánh pháp đúng đắn, còn kẻ ngu si chỉ thấy hình thức mà không hiểu ý nghĩa. Cuối cùng, Upali tường thuật đầy đủ về phẩm chất và đức hạnh của Thế Tôn, ca ngợi Ngài là bậc A-la-hán, Chánh Ðẳng Giác, vô song về trí tuệ và đạo đức, từ đó chứng pháp, an trú, đoạn trừ tham ái và phiền não, đạt giải thoát.
Ý chính tóm tắt:
- Sự khác biệt giữa ngoại đạo và Phật pháp:
- Nigantha Nataputta chủ trương thân phạt là tối trọng.
- Phật giáo nhấn mạnh ý nghiệp là tối trọng, vì ý khởi sinh nghiệp thiện ác.
- Upali quy y Sa-môn Gotama:
- Nghe Thế Tôn giải thích, nhận ra giáo lý và huyễn thuật dẫn dắt đệ tử.
- Quy y ba lần Thế Tôn, Pháp, Tăng; mở cửa tiếp đón Tăng chúng Phật giáo.
- Minh họa bằng ví dụ cụ thể:
- Người Bà-la-môn mua khỉ con, nhuộm màu → chỉ người có trí hiểu đúng.
- Tương tự, chỉ tu học và hành theo Chánh pháp mới đạt giải thoát.
- Kết quả:
- Upali chứng pháp, an trú tâm, đoạn trừ tham ái và phiền não.
- Nhận biết trí tuệ, đạo đức, và uy lực siêu việt của Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Ðẳng Giác.