Bài kinh kể về Đức Phật trú tại Xá-vệ, Kỳ-đà-lâm, tinh xá ông Cấp Cô Độc. Đức Phật dạy rằng sợ hãi, thất vọng và hoạn nạn thường phát sinh nơi người ngu, còn người hiền trí nhờ biết suy xét và thấy đúng sự thật nên không bị những điều ấy chi phối. Vì vậy, Ngài khuyên các Tỷ-kheo phải học tập để trở thành người hiền trí, biết suy tư và tìm hiểu.
Khi Tôn giả A-nan hỏi thế nào là một Tỷ-kheo hiền trí, Đức Phật trả lời rằng vị ấy phải thiện xảo về bốn phương diện: giới, xứ, duyên khởi và xứ phi xứ.
Về giới, hành giả cần hiểu rõ nhiều cách phân loại các giới, như mười tám giới gồm mắt, sắc, nhãn thức cho đến ý, pháp, ý thức; sáu đại gồm đất, nước, lửa, gió, hư không và thức; cùng các giới liên quan đến cảm thọ, thiện bất thiện, ba cõi và cuối cùng là hữu vi và vô vi.
Về xứ, vị ấy hiểu rõ sáu nội ngoại xứ: mắt–sắc, tai–tiếng, mũi–hương, lưỡi–vị, thân–xúc và ý–pháp. Về duyên khởi, vị ấy thấy rõ nguyên lý: “Cái này có thì cái kia có; cái này sinh thì cái kia sinh; cái này diệt thì cái kia diệt.” Từ vô minh dẫn đến hành, thức, danh sắc… cho đến sinh, già chết và toàn bộ khổ đau; khi vô minh được đoạn trừ thì chuỗi khổ đau cũng lần lượt chấm dứt.
Về xứ và phi xứ, người có trí biết rõ điều gì có thể xảy ra và điều gì không thể xảy ra theo Chánh pháp. Người thành tựu chánh kiến không còn xem các pháp là thường, lạc hay tự ngã, đồng thời hiểu rõ mối liên hệ giữa thiện nghiệp, ác nghiệp và quả báo tương ứng.
Cuối bài kinh, Tôn giả A-nan tán thán giáo pháp này là vi diệu. Đức Phật dạy có thể ghi nhớ pháp môn này với những tên như Đa giới, Pháp kính, Trống bất tử và Vô thượng chiến thắng.
Tóm lại, bài kinh nhấn mạnh:
- Người hiền trí cần có khả năng suy xét và thấy biết đúng đắn.
- Cần thiện xảo về giới, xứ, duyên khởi và xứ phi xứ.
- Thấy rõ duyên khởi là hiểu nguyên nhân hình thành và đoạn diệt của khổ.
- Chánh kiến giúp nhận rõ vô thường, khổ, vô ngã và tránh những nhận thức sai lầm.
- Người có trí hiểu rõ thiện ác và quả báo tương ứng, từ đó biết điều gì nên làm và không nên làm.
- Trí tuệ trong bài kinh không chỉ là hiểu biết, mà là thấy đúng bản chất các pháp để hướng đến đoạn trừ khổ đau.
