Bài kinh kể về Đức Phật trú tại Xá-vệ, Kỳ-đà-lâm, tinh xá ông Cấp Cô Độc. Tại đây, Ngài giảng về những pháp nên hành trì và không nên hành trì. Tôn giả Xá-lợi-phất sau đó giải thích rộng lời dạy vắn tắt của Đức Phật và được Ngài xác nhận là hiểu đúng.
Nguyên tắc xuyên suốt của bài kinh rất rõ ràng: điều gì khi thực hành làm bất thiện pháp tăng trưởng, thiện pháp suy giảm thì không nên làm; điều gì khiến bất thiện pháp suy giảm, thiện pháp tăng trưởng thì nên làm. Nguyên tắc này được áp dụng trước hết đối với thân, khẩu và ý.
Về thân, sát sanh, trộm cắp và tà hạnh trong dục là những điều không nên làm; ngược lại là từ bỏ sát sanh, không lấy của không cho và sống đúng đắn trong các dục. Về lời nói, cần từ bỏ nói dối, nói hai lưỡi, nói lời thô ác và nói lời phù phiếm; thay vào đó là nói chân thật, hòa hợp, nhu hòa, đúng lúc và có lợi ích.
Về ý và tâm, những trạng thái tham lam, sân hận và muốn làm hại người khác cần được từ bỏ. Những tâm không tham, không sân, không hại, mong chúng sanh được an ổn và hạnh phúc là những trạng thái nên nuôi dưỡng. Đối với kiến, tà kiến làm bất thiện tăng trưởng thì nên tránh; chánh kiến về nghiệp và quả của nghiệp cần được phát triển.
Đức Phật còn áp dụng nguyên tắc này đối với những gì con người tiếp xúc qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Sắc, tiếng, hương, vị, xúc và pháp nào khiến bất thiện tăng trưởng thì không nên chạy theo; những gì giúp thiện pháp tăng trưởng thì có thể hành trì.
Không chỉ hành vi hay giác quan, ngay cả y phục, thức ăn, chỗ ở, nơi sinh sống và người giao du cũng cần được lựa chọn theo cùng một tiêu chuẩn: nếu chúng làm tăng bất thiện thì nên tránh, nếu hỗ trợ thiện pháp thì nên gần gũi và sử dụng.
Cuối cùng, Đức Phật khẳng định rằng nếu mọi người hiểu và thực hành đúng nguyên tắc này thì sẽ đưa đến hạnh phúc và an lạc lâu dài.
Tóm lại, bài kinh nhấn mạnh:
- Việc gì làm bất thiện tăng, thiện giảm thì không nên làm.
- Việc gì làm bất thiện giảm, thiện tăng thì nên thực hành.
- Nguyên tắc ấy áp dụng cho thân, khẩu, ý, tâm, nhận thức và quan điểm.
- Cần biết chọn lọc cả những gì tiếp xúc qua sáu giác quan.
- Ngay cả vật dụng, môi trường sống và người giao du cũng cần được cân nhắc theo hướng hỗ trợ thiện pháp.
- Cốt lõi của sự tu tập là luôn tự xét: điều này đang nuôi lớn bất thiện hay đang làm tăng trưởng điều thiện?
