Bài kinh kể về Đức Phật trú tại Xá-vệ, ở Đông Viên, Lộc Mẫu Giảng đường. Trong một đêm trăng tròn ngày Bố-tát, một vị Tỷ-kheo thưa hỏi Đức Phật về năm thủ uẩn, nguyên nhân của chấp thủ, thân kiến và con đường quán vô ngã để đi đến giải thoát.
Trước hết, Đức Phật xác nhận có năm thủ uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành và thức. Năm thủ uẩn lấy dục làm căn bản; khi có lòng dục và tham đối với năm uẩn thì chính nơi ấy phát sinh chấp thủ.
Đức Phật giải thích mỗi uẩn bao gồm tất cả những gì thuộc quá khứ, hiện tại, vị lai; trong hay ngoài; thô hay tế; thấp kém hay cao quý; xa hay gần. Sắc uẩn lấy bốn đại làm nhân duyên; thọ, tưởng và hành lấy xúc làm nhân duyên; thức lấy danh sắc làm nhân duyên.
Về thân kiến, người phàm phu do không hiểu Chánh pháp nên xem sắc, thọ, tưởng, hành hoặc thức là “ta”, thuộc về “ta” hay nằm trong tự ngã. Trái lại, vị Thánh đệ tử không đồng hóa năm uẩn với một cái “ta” hay “của ta”.
Đức Phật tiếp tục chỉ rõ vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của năm uẩn. Niềm vui, thích thú phát sinh từ mỗi uẩn là vị ngọt; tính vô thường, khổ và biến hoại là sự nguy hiểm; còn đoạn trừ dục tham và chấp trước đối với chúng chính là sự xuất ly.
Muốn đoạn trừ ý niệm về bản ngã, hành giả phải quán sát tất cả năm uẩn bằng trí tuệ chân thật: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi.”
Đức Phật khẳng định sắc, thọ, tưởng, hành và thức đều vô thường, mà những gì vô thường, khổ và biến hoại thì không hợp lý để xem là “tôi” hay “của tôi”. Nhờ quán sát như vậy, vị Thánh đệ tử yếm ly năm uẩn; do yếm ly nên ly tham, do ly tham nên được giải thoát.
Cuối bài kinh, khi Đức Phật giảng dạy pháp này, sáu mươi vị Tỷ-kheo đã được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không còn chấp thủ.
Tóm lại, bài kinh nhấn mạnh:
- Năm thủ uẩn gồm sắc, thọ, tưởng, hành và thức.
- Dục tham đối với năm uẩn chính là chấp thủ.
- Thân kiến phát sinh khi xem năm uẩn là “ta” hoặc “của ta”.
- Năm uẩn đều vô thường, khổ và biến hoại, không phải tự ngã.
- Quán năm uẩn là “không phải của tôi, không phải là tôi, không phải tự ngã của tôi” sẽ đưa đến yếm ly, ly tham và giải thoát.
