Bài kinh kể về Đức Phật trú tại Xá-vệ, Đông Viên, lâu đài Lộc Mẫu. Tôn giả A-nan đến hỏi lại lời Đức Phật từng dạy rằng Ngài thường “an trú Không”. Đức Phật xác nhận và giải thích con đường tu tập Không tánh theo từng tầng bậc, từ thô đến tế, cho đến giải thoát hoàn toàn.
Trước hết, hành giả không tác ý đến thôn tưởng và nhân tưởng, mà chuyên nhất với lâm tưởng. Khi ấy, những ưu phiền liên hệ đến thôn xóm và con người không còn hiện diện; chỉ còn những gì thuộc về lâm tưởng. Nguyên tắc được Đức Phật chỉ rõ là: cái gì không có mặt thì biết là không có; cái gì còn hiện hữu thì biết đúng là đang hiện hữu. Đây là sự thực hiện Không tánh một cách chân thật, không điên đảo.
Từ đó, hành giả tiếp tục đi sâu hơn: từ lâm tưởng → địa tưởng → Không vô biên xứ → Thức vô biên xứ → Vô sở hữu xứ → Phi tưởng phi phi tưởng xứ → Vô tướng tâm định. Ở mỗi tầng, hành giả buông bỏ đối tượng thô hơn trước đó, nhận biết những ưu phiền đã vắng mặt và đồng thời nhận biết rõ những gì vẫn còn hiện hữu.
Khi đạt Vô tướng tâm định, hành giả nhận ra ngay cả trạng thái định này cũng là hữu vi, do tâm tạo thành, vì vậy nó vẫn vô thường và chịu sự đoạn diệt. Đây là bước quan trọng vì hành giả không còn chấp trước ngay cả vào trạng thái thiền định vi tế.
Nhờ thấy biết như thật, tâm được giải thoát khỏi dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu. Hành giả tự biết: “Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những việc nên làm đã làm, không còn phải trở lại trạng thái này nữa.” Tuy các lậu hoặc đã chấm dứt, hành giả vẫn nhận biết phần còn lại liên hệ đến sáu nhập và thân mạng hiện tại, không phủ nhận cái đang hiện hữu.
Cuối cùng, Đức Phật khẳng định rằng các bậc Sa-môn, Bà-la-môn trong quá khứ, hiện tại hay tương lai, nếu chứng đạt và an trú cứu cánh vô thượng thanh tịnh Không tánh, đều an trú theo con đường này. Ngài khuyên Tôn giả A-nan và các Tỷ-kheo hãy học tập để chứng đạt và an trú trong Không tánh thanh tịnh ấy.
Tóm lại, bài kinh nhấn mạnh:
- Không tánh không phải là phủ nhận tất cả, mà là thấy đúng: cái gì không có thì biết không có, cái gì còn có thì biết đang có.
- Sự tu tập diễn tiến từ những đối tượng thô đến những trạng thái ngày càng vi tế.
- Tiến trình chính là: lâm tưởng → địa tưởng → Không vô biên xứ → Thức vô biên xứ → Vô sở hữu xứ → Phi tưởng phi phi tưởng xứ → Vô tướng tâm định.
- Ngay cả Vô tướng tâm định cũng là hữu vi, vô thường và chịu sự đoạn diệt.
- Thấy rõ bản chất ấy, hành giả đoạn trừ dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu.
- Cứu cánh của Không tánh là giải thoát, khi sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành và không còn trở lại vòng tái sanh.
