Thế Tôn dạy các Tỷ-kheo rằng có bốn loại pháp hành:
- Hiện tại lạc, tương lai quả báo khổ:
- Một số Sa-môn đắm mình trong dục lạc, thích thú với sắc, sự khoái lạc tạm thời.
- Khi thân hoại, mạng chung, họ phải sanh vào cõi dữ, ác thú, địa ngục, chịu thống khổ khốc liệt.
- Ví dụ minh họa bằng hạt giống cây leo nảy mầm, lớn lên bám vào cây sala: dù được các thần lo sợ, an ủi, hạt vẫn sinh sôi và phát triển, gây ảnh hưởng lớn; tương tự, dục lạc hiện tại tạo hậu quả khổ sau này.
- Hiện tại khổ, tương lai quả báo cũng khổ:
- Một số người sống khổ hạnh cực đoan, tự hủy thân, khổ hành, ăn uống tiết chế nghiêm ngặt, mặc y thô, ngủ đất, chịu cực hình, khổ sở.
- Dù hiện tại chịu khổ, do tâm chưa tỉnh giác hoàn toàn, họ vẫn phải sinh vào cõi dữ, ác thú, địa ngục sau khi thân hoại.
- Hiện tại khổ, tương lai quả báo lạc:
- Người sinh ra nặng về tham, sân hay si, luôn cảm thọ khổ ưu nhưng sống phạm hạnh trong sạch, tinh tấn.
- Sau khi thân hoại, họ sinh thiện thú, cõi trời, hoặc cõi đời này, nhận quả báo tốt nhờ nỗ lực tu hành dù hiện tại khổ.
- Hiện tại lạc, tương lai quả báo cũng lạc:
- Người không quá nặng về tham, sân, si, ly dục, ly các pháp bất thiện, tu tập thiền định:
- Thiền thứ nhất: hỷ lạc do ly dục sinh, có tầm và tứ.
- Thiền thứ hai: hỷ lạc do định sinh, không tầm không tứ, nội tĩnh nhất tâm.
- Thiền thứ ba: xả niệm lạc trú, thân cảm lạc thọ.
- Thiền thứ tư: xả lạc xả khổ, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh.
- Sau khi thân hoại, họ sinh thiện thú, Thiên giới, cõi đời này, quả báo thiện lành.
- Người không quá nặng về tham, sân, si, ly dục, ly các pháp bất thiện, tu tập thiền định:
Thế Tôn kết luận rằng đây là bốn loại pháp hành, và các Tỷ-kheo nghe xong hoan hỷ, tín thọ lời dạy.
Ý chính tóm tắt:
- Bốn loại pháp hành dựa trên sự kết hợp giữa hiện tại cảm thọ và tương lai quả báo.
- Hiện tại lạc → quả khổ: đắm chìm dục lạc, sinh khổ hậu.
- Hiện tại khổ → quả khổ: khổ hạnh cực đoan nhưng chưa tỉnh giác → vẫn sinh khổ cảnh.
- Hiện tại khổ → quả lạc: tu hành tinh tấn, hiện khổ nhưng hậu quả thiện.
- Hiện tại lạc → quả lạc: tu tập đúng pháp, ly dục, thiền định → hiện tại và tương lai đều thiện.