Tỷ-kheo Sati khởi lên ác tà kiến: ông cho rằng thức dong ruổi, luân chuyển nhưng không đổi khác, dù được các Tỷ-kheo khác thảo luận, cật vấn vẫn chấp thủ. Họ đành đến hỏi Thế Tôn, Ngài gọi Sati đến giải thích. Thế Tôn nhắc nhở rằng: ông xuyên tạc pháp, tự chấp thủ sai lầm, phá hoại chính mình và tạo ác nghiệp.
Thế Tôn giảng nguyên lý duyên khởi của thức:
- Thức sinh do duyên mắt – sắc → nhãn thức, tai – tiếng → nhĩ thức, mũi – hương → tỷ thức, lưỡi – vị → thiệt thức, thân – xúc → thân thức, ý – pháp → ý thức.
- Thức tiếp nối danh sắc, danh sắc tiếp nối sáu nhập, sáu nhập tiếp xúc xúc, xúc sinh thọ, thọ sinh ái, ái sinh thủ, thủ sinh hữu, hữu sinh sanh, sanh sinh già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não. Đây là toàn bộ khổ uẩn trong luân hồi.
- Khi vô minh và các hành đoạn diệt, tất cả chuỗi duyên khởi cũng diệt theo: thức diệt → danh sắc diệt → sáu nhập diệt → xúc → thọ → ái → thủ → hữu → sanh → già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não diệt.
Thế Tôn tiếp tục nhấn mạnh tự tu tập để đoạn tận ái và khổ uẩn:
- Vị Tỷ-kheo khéo hộ trì sáu căn, không chấp trước sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; sống an trú chánh niệm, tỉnh giác trong mọi hoạt động, từ đi đứng, nằm ngồi, ăn uống đến suy tư.
- Khi cảm thọ khởi lên (lạc, khổ, bất khổ bất lạc), vị ấy không tùy hỷ, không hoan nghênh, không tham trước, nhờ đó dục hỷ diệt → thủ diệt → hữu diệt → sanh diệt → già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não diệt.
- Vị ấy ly dục, ly pháp bất thiện, thực hành Tứ Thiền: hỷ lạc do ly dục, hỷ lạc do định, xả niệm lạc trú, xả lạc xả khổ → giải thoát rốt ráo.
Thế Tôn kết luận: Các Tỷ-kheo nên thọ trì ái tận giải thoát này, nhận thức duyên khởi, không chấp thủ, để đoạn tận khổ uẩn, đạt tâm giải thoát. Các Tỷ-kheo nghe xong đều hoan hỷ, tín thọ lời dạy.
Ý chính tóm tắt:
- Ác tà kiến của Sati minh họa chấp thủ sai lầm về pháp.
- Duyên khởi của thức: từ sáu căn → xúc → thọ → ái → thủ → hữu → sanh → già, chết, khổ uẩn.
- Đoạn tận khổ uẩn: vô minh diệt → chuỗi duyên khởi diệt, dẫn đến Niết-bàn.
- Tu tập thực hành chánh niệm và Tứ Thiền → ly dục, ly pháp bất thiện → giải thoát.
- Chánh trí tuệ: không chấp thủ, không hoan hỷ, không tham trước cảm thọ, mới đoạn tận khổ uẩn.