Bài kinh kể về Đức Phật trú tại Xá-vệ, Kỳ-đà lâm, tinh xá Cấp Cô Độc. Lúc bấy giờ, Tôn giả Lomasakangiya đang trú tại Ca-tỳ-la-vệ, tinh xá Ni Câu Luật. Một đêm nọ, Thiên tử Candana xuất hiện và hỏi Tôn giả có thọ trì pháp môn Nhứt Dạ Hiền Giả hay không. Khi biết Tôn giả chưa học pháp môn này, Thiên tử liền đọc lại bài kệ từng được Đức Phật thuyết giảng cho chư Thiên ở cõi Tam thập tam thiên, đồng thời khuyên Tôn giả nên học hỏi và thực hành vì đây là giáo pháp căn bản của đời sống phạm hạnh.
Sau cuộc gặp gỡ ấy, Tôn giả Lomasakangiya đến đảnh lễ Đức Phật và thỉnh cầu Ngài giảng giải pháp môn Nhứt Dạ Hiền Giả. Đức Phật xác nhận vị Thiên tử ấy chính là Candana, người đã chuyên tâm lắng nghe và ghi nhớ Chánh pháp. Sau đó, Ngài dạy rằng không truy tìm quá khứ, không ước vọng tương lai, mà phải dùng trí tuệ quán chiếu các pháp ngay trong hiện tại. Bởi quá khứ đã qua, tương lai chưa đến, còn đời sống thì vô thường, không ai biết chắc ngày mai mình còn sống hay không.
Tiếp đó, Đức Phật giải thích rằng truy tìm quá khứ là nhớ lại sắc, thọ, tưởng, hành và thức đã trải qua, rồi khởi tâm hân hoan, luyến tiếc và đắm chấp. Ước vọng tương lai là mong cầu những trạng thái của năm uẩn chưa hình thành, rồi sinh tâm vui thích và bám víu vào những điều ấy. Người có trí tuy nhận biết quá khứ và tương lai nhưng không để tâm bị ràng buộc bởi sự tham ái, mong cầu.
Đối với hiện tại, Đức Phật chỉ rõ rằng người phàm phu vì thiếu trí tuệ nên thường chấp năm uẩn là tự ngã, hoặc cho rằng năm uẩn thuộc về tự ngã. Chính nhận thức sai lầm này khiến họ bị lôi cuốn và ràng buộc bởi các pháp hiện tại. Ngược lại, vị Thánh đệ tử có học hỏi và thực hành Chánh pháp không đồng nhất năm uẩn với tự ngã, nhờ đó không bị chấp thủ chi phối và từng bước hướng đến sự an tịnh.
Cuối cùng, Đức Phật nhấn mạnh rằng đời người vô thường, cái chết có thể đến bất cứ lúc nào. Vì vậy, hành giả cần tinh cần tu tập ngay trong hiện tại, không phóng dật, không trì hoãn việc thực hành Chánh pháp. Người không đắm chấp quá khứ, không vọng cầu tương lai, không bị hiện tại lôi cuốn và luôn an trú trong trí tuệ chính là bậc xứng đáng được gọi là Nhứt Dạ Hiền Giả. Sau khi nghe pháp, Tôn giả Lomasakangiya hoan hỷ tiếp nhận lời dạy của Đức Phật.
Tóm lại, bài kinh nhấn mạnh:
-
Không truy tìm quá khứ: Không luyến tiếc hay đắm chấp những gì đã qua.
-
Không ước vọng tương lai: Không để tâm bị ràng buộc bởi những mong cầu chưa đến.
-
Tuệ quán hiện tại: Nhận biết các pháp đang diễn ra bằng trí tuệ và chánh niệm.
-
Không chấp thủ năm uẩn: Không xem sắc, thọ, tưởng, hành và thức là tự ngã.
-
Tinh cần tu tập: Nhận thức rõ vô thường, không phóng dật và không trì hoãn việc tu hành.
-
Hướng đến giải thoát: Buông bỏ chấp thủ để tâm được an tịnh, vững vàng trước mọi biến động.
Tinh thần cốt lõi của bài kinh là: người có trí không sống trong sự tiếc nuối quá khứ, không chạy theo những mong cầu tương lai, cũng không chấp thủ vào hiện tại. Thay vào đó, hành giả dùng trí tuệ quán chiếu năm uẩn, tinh cần tu tập trong từng giây phút để hướng đến sự an tịnh và giải thoát.
