Bài kinh kể về Đức Phật trú tại Xá-vệ, Kỳ-đà viên, tinh xá Cấp Cô Độc. Một hôm, người thợ mộc Pancakanga thỉnh Tôn giả A-na-luật (Anuruddha) cùng ba vị Tỷ-kheo đến thọ trai. Sau bữa ăn, ông thưa hỏi về sự khác biệt giữa vô lượng tâm giải thoát và đại hành tâm giải thoát, vì có những vị Trưởng lão khuyên ông tu tập hai pháp môn này.
Tôn giả A-na-luật giải thích rằng vô lượng tâm giải thoát và đại hành tâm giải thoát khác nhau cả về ý nghĩa lẫn cách diễn đạt. Vô lượng tâm giải thoát là sự tu tập bốn tâm vô lượng: từ, bi, hỷ và xả, khiến tâm rộng lớn, bao trùm khắp các phương, không giới hạn, không sân hận và không oán thù.
Trong khi đó, đại hành tâm giải thoát được trình bày qua sự mở rộng phạm vi biến mãn của tâm trong thiền định, từ một gốc cây, nhiều gốc cây, một ruộng làng, nhiều ruộng làng cho đến một hoặc nhiều đại vương quốc. Điều này cho thấy sự khác biệt về mức độ rộng lớn của tâm trong quá trình tu tập.
Tiếp theo, Tôn giả A-na-luật giảng về bốn loại hữu sanh, tương ứng với bốn loại hào quang của chư Thiên: Thiểu Quang thiên, Vô Lượng Quang thiên, Tạp Nhiễm Quang thiên và Biến Tịnh Quang thiên. Tùy theo sự tu tập và trạng thái tâm, chúng sinh sau khi mạng chung có thể tái sinh vào những cảnh giới tương ứng.
Tôn giả cũng giải thích rằng khi chư Thiên cùng tụ họp, có thể nhận thấy sự khác biệt về màu sắc nhưng không thấy sự khác biệt về hào quang. Khi họ tách ra, sự khác biệt về màu sắc và hào quang lại được nhận thấy rõ ràng. Ngài dùng ví dụ những ngọn đèn dầu để minh họa hiện tượng này, đồng thời cho biết chư Thiên tuy sống an lạc trong cảnh giới của mình nhưng không xem nơi ấy là thường còn, bất biến.
Sau đó, Tôn giả Abhiya Kaccana thưa hỏi vì sao những vị chư Thiên cùng sinh trong một Thiên chúng lại có hào quang khác nhau. Tôn giả A-na-luật giải thích rằng sự khác biệt về phạm vi tu tập thiền định là nhân duyên khiến hào quang có hạn lượng hoặc vô lượng. Người tu tập với tâm biến mãn rộng lớn hơn thì có kết quả tương ứng với phạm vi tu tập ấy.
Đối với sự khác biệt giữa hào quang tạp nhiễm và hào quang thanh tịnh, Tôn giả dùng hình ảnh hai ngọn đèn: một ngọn có dầu và tim đèn không sạch nên ánh sáng lu mờ; ngọn còn lại có dầu và tim đèn sạch nên ánh sáng trong sáng. Cũng vậy, người chưa khéo đoạn trừ những chướng ngại như hôn trầm thụy miên, trạo cử hối quá thì hào quang còn tạp nhiễm. Ngược lại, người khéo nhiếp phục các chướng ngại ấy thì hào quang được thanh tịnh.
Cuối cùng, Tôn giả A-na-luật xác nhận rằng Ngài đã từng sống, đàm thoại và trao đổi với những vị chư Thiên ấy. Tôn giả Abhiya Kaccana tán thán sự hiểu biết của Ngài và chúc mừng cư sĩ Pancakanga vì đã được giải trừ nghi vấn, đồng thời có cơ hội nghe một pháp môn sâu sắc.
Tóm lại, bài kinh nhấn mạnh:
-
Vô lượng tâm giải thoát là sự tu tập bốn tâm từ, bi, hỷ, xả, biến mãn khắp các phương, không giới hạn.
-
Đại hành tâm giải thoát được phân biệt qua phạm vi rộng lớn của tâm trong thiền định.
-
Có bốn loại hữu sanh liên hệ đến hào quang hạn lượng, vô lượng, tạp nhiễm và thanh tịnh.
-
Sự khác biệt về phạm vi tu tập là nhân duyên dẫn đến sự khác biệt giữa hào quang hạn lượng và vô lượng.
-
Sự thanh tịnh hay tạp nhiễm của tâm có liên hệ đến việc đoạn trừ hoặc chưa đoạn trừ những chướng ngại trong thiền định.
-
Dù sống trong cảnh giới an lạc, chư Thiên cũng không xem nơi an trú của mình là thường còn, bất biến.
-
Tôn giả A-na-luật đã giải thích những pháp môn này dựa trên sự hiểu biết và kinh nghiệm trực tiếp của Ngài.
Tinh thần cốt lõi của bài kinh là: sự tu tập và thanh lọc nội tâm có những kết quả tương ứng với mức độ rộng lớn và thanh tịnh của tâm. Vì vậy, hành giả cần phát triển tâm vô lượng, mở rộng thiền định và đoạn trừ các chướng ngại để hướng đến đời sống tâm linh thanh tịnh.
