Trước hết, Đức Phật dạy rằng một Tỷ-kheo quá thích thú với sự tụ họp, giao du và những sinh hoạt đông người thì khó thành tựu viễn ly lạc, độc cư lạc, an tịnh lạc và giác ngộ lạc. Ngược lại, người biết sống độc cư, xa lìa những duyên gây phân tán sẽ có điều kiện thuận lợi để phát triển thiền định và hướng đến giải thoát.
Đức Phật cũng chỉ rõ rằng mọi sắc pháp dù đem lại niềm vui và sự thích thú đều chịu sự biến đổi, không thể tránh khỏi khổ đau khi hoại diệt. Vì vậy, Ngài tán thán sự an trú trong nội Không, tức trạng thái tâm không bị các đối tượng và tướng bên ngoài chi phối. Muốn thành tựu sự an trú này, hành giả cần làm cho nội tâm an định, chuyên nhất, phát triển qua bốn bậc Thiền.
Khi tâm đã được an định, hành giả tiếp tục quán sát nội Không, ngoại Không và bất động. Nếu tâm chưa thích thú, chưa an trú trong các pháp ấy thì phải nhận biết rõ và trở lại củng cố định tâm. Khi tâm đã an trú vững chắc, hành giả cũng phải tự biết rõ trạng thái ấy, không để sự tu tập trở thành mơ hồ hoặc thiếu tỉnh giác.
Đức Phật tiếp tục hướng dẫn hành giả duy trì chánh niệm trong đi, đứng, ngồi, nằm, đồng thời giữ gìn lời nói và suy nghĩ. Những câu chuyện thế tục, những suy tư liên hệ đến dục, sân và hại cần được từ bỏ. Thay vào đó, hành giả nên hướng đến những pháp thoại và tư duy về thiểu dục, tri túc, viễn ly, tinh tấn, giới, định, tuệ và giải thoát, vì đây là những điều đưa đến sự chấm dứt khổ đau.
Tiếp theo, hành giả cần thường xuyên quán sát năm dục trưởng dưỡng, nhận biết tâm mình còn hay đã đoạn trừ sự tham ái đối với sắc, thanh, hương, vị và xúc. Đồng thời, phải quán sát năm thủ uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành và thức, thấy rõ sự sinh khởi và đoạn diệt của chúng. Nhờ quán sát như thật, hành giả từng bước đoạn trừ ngã mạn, không còn chấp thủ vào ý niệm về một cái tôi.
Ở phần cuối, Đức Phật cảnh báo về những nguy hiểm có thể xảy ra đối với Đạo sư, đệ tử và người tu Phạm hạnh khi sống viễn ly nhưng lại bị danh lợi, sự cung kính và những tiếp xúc thế tục lôi cuốn, khiến tâm phát sinh tham ái và quay trở lại đời sống hưởng thụ. Đặc biệt, người đệ tử tuy noi theo hạnh viễn ly của bậc Đạo sư nhưng không giữ được tâm thanh tịnh sẽ phải chịu những hậu quả nghiêm trọng trên đường tu tập.
Cuối cùng, Đức Phật khuyên Tôn giả A-nan và các Tỷ-kheo hãy đối xử với bậc Đạo sư bằng tâm thân hữu, nghĩa là biết lắng nghe, tiếp nhận và thực hành những lời chỉ dạy vì lợi ích giải thoát. Ngài khẳng định sẽ tiếp tục chỉ rõ những lỗi lầm và hướng dẫn đệ tử sửa đổi, để những ai thật sự có phẩm chất vững chắc được trưởng thành trong Chánh pháp.
Tóm lại, bài kinh nhấn mạnh:
-
Viễn ly và độc cư là điều kiện quan trọng giúp hành giả phát triển thiền định và giải thoát.
-
Muốn an trú nội Không, hành giả cần làm cho tâm an định, chuyên nhất và thường xuyên tỉnh giác.
-
Chánh niệm phải được duy trì trong mọi oai nghi, lời nói và suy nghĩ.
-
Cần từ bỏ những câu chuyện vô ích, những tư duy về dục, sân, hại, hướng tâm đến các pháp đưa đến giải thoát.
-
Quán sát năm dục trưởng dưỡng và năm thủ uẩn để đoạn trừ tham ái, chấp thủ và ngã mạn.
-
Người tu phải cảnh giác trước danh lợi, sự cung kính và những duyên khiến tâm trở lại đời sống hưởng thụ.
-
Người đệ tử chân chánh cần lắng nghe, tiếp nhận và thực hành lời dạy của bậc Đạo sư, lấy sự chuyển hóa và giải thoát làm mục đích.
Tinh thần cốt lõi của bài kinh là: sống viễn ly không chỉ ở nơi chốn, mà quan trọng hơn là giữ tâm không bị tham ái và các duyên thế tục chi phối, từ đó phát triển định, tuệ và hướng đến giải thoát.
