Bài kinh kể về Đức Phật trú tại Xá-vệ, Đông Viên, giảng đường Lộc Mẫu, cùng nhiều vị Thượng tọa nổi tiếng như Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên, A-nan… Các vị Thượng tọa đang hướng dẫn những Tỷ-kheo mới tu tập, giúp họ từng bước đạt được những quả vị cao hơn.
Vào đêm trăng tròn sau ngày Tự tứ, Đức Phật nhìn thấy hội chúng thanh tịnh và bày tỏ sự hoan hỷ với đạo lộ tu tập của các Tỷ-kheo. Ngài khuyến khích mọi người tiếp tục tinh tấn để chứng đạt những gì chưa chứng đạt và chứng ngộ những gì chưa chứng ngộ.
Đến lễ Komudi, Đức Phật tán thán hội chúng là phước điền vô thượng ở đời, đáng được cung kính và cúng dường. Trong hội chúng có những vị đã chứng A-la-hán, Bất lai, Nhất lai, Dự lưu, cùng nhiều vị đang chuyên tâm tu tập Bốn niệm xứ, Bốn chánh cần, Bốn như ý túc, Năm căn, Năm lực, Bảy giác chi và Bát Thánh đạo.
Trọng tâm tiếp theo của bài kinh là Nhập tức xuất tức niệm – quán niệm hơi thở. Đức Phật dạy rằng khi pháp này được tu tập viên mãn sẽ làm viên mãn Bốn niệm xứ; Bốn niệm xứ làm viên mãn Bảy giác chi; và Bảy giác chi đưa đến viên mãn Minh và Giải thoát.
Pháp quán hơi thở được trình bày qua 16 bước: biết rõ hơi thở dài và ngắn; cảm nhận và làm an tịnh thân hành; cảm nhận hỷ, lạc và tâm hành; nhận biết, làm hân hoan, định tĩnh và giải thoát tâm; cuối cùng quán vô thường, ly tham, đoạn diệt và từ bỏ.
Mười sáu bước này tương ứng với việc tu tập Bốn niệm xứ: quán thân, quán thọ, quán tâm và quán pháp. Hành giả luôn giữ nhiệt tâm, tỉnh giác và chánh niệm để chế ngự tham ưu ở đời.
Khi Bốn niệm xứ được viên mãn, Bảy giác chi lần lượt phát triển gồm: niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định và xả. Khi Bảy giác chi được tu tập theo hướng viễn ly, ly tham, đoạn diệt và xả ly, hành giả tiến đến Minh và Giải thoát.
Tóm lại, bài kinh nhấn mạnh:
- Quán niệm hơi thở là pháp tu đem lại quả lớn và công đức lớn.
- Pháp quán hơi thở gồm 16 bước, đi từ nhận biết hơi thở đến quán vô thường và xả ly.
- Tu tập hơi thở làm viên mãn Bốn niệm xứ.
- Bốn niệm xứ làm viên mãn Bảy giác chi.
- Bảy giác chi được phát triển theo hướng ly tham, đoạn diệt và xả ly sẽ đưa đến Minh và Giải thoát.
- Tiến trình chính của bài kinh là: Niệm hơi thở → Bốn niệm xứ → Bảy giác chi → Minh và Giải thoát.
