Trong một lần du sĩ ngoại đạo Dīghanakha, còn được gọi là Trường Trảo Phạm Chí, đến yết kiến Đức Phật, ông trình bày quan điểm mà mình tâm đắc: “Tất cả đều không làm cho tôi thích thú.” Đây là một lập trường mang tính phủ định toàn diện đối với mọi sự vật và hiện tượng. Tuy nhiên, thay vì lập tức bác bỏ hay tranh luận, Đức Phật khéo léo chỉ ra rằng ngay cả quan điểm “không thích thú tất cả” cũng là một loại kiến chấp. Khi một người nắm giữ và đồng hóa bản thân với bất kỳ quan điểm nào, người ấy vẫn còn bị trói buộc bởi sự chấp thủ.
Đức Phật phân tích rằng trên đời thường có ba loại quan điểm: cho rằng tất cả đều đáng thích, cho rằng tất cả đều không đáng thích, hoặc cho rằng có cái đáng thích và có cái không đáng thích. Bản thân các quan điểm ấy không phải là vấn đề cốt lõi. Điều nguy hiểm nằm ở chỗ con người bám víu vào chúng và khẳng định: “Chỉ điều này là đúng, còn tất cả đều sai.” Từ đó phát sinh tranh luận, chống đối, bất hòa, phiền não và khổ đau. Người có trí tuệ thấy rõ hậu quả của sự cố chấp nên không bị mắc kẹt trong bất kỳ kiến chấp nào.
Sau khi phá bỏ nền tảng của sự tranh luận triết học, Đức Phật hướng Dīghanakha đến con đường thực chứng. Thay vì tiếp tục bàn luận về các học thuyết, Ngài đưa ông trở về quan sát trực tiếp thân và tâm của chính mình. Trước hết, Đức Phật dạy quán thân. Thân này được hình thành từ bốn yếu tố đất, nước, gió, lửa; do cha mẹ sinh ra và được nuôi dưỡng nhờ thức ăn. Nó luôn biến đổi, không ngừng già đi, bệnh hoạn và cuối cùng phải đi đến cái chết. Vì vậy, người tu tập cần quán sát thân như là vô thường, khổ, bệnh hoạn, trống không và vô ngã. Khi thấy rõ bản chất thật của thân thể, sự chấp thủ vào thân dần dần suy giảm.
Tiếp theo, Đức Phật dạy quán thọ. Ngài chỉ ra rằng mọi kinh nghiệm cảm xúc của con người đều nằm trong ba loại cảm thọ: lạc thọ, khổ thọ và cảm thọ không khổ không lạc. Dù dễ chịu hay khó chịu, tất cả các cảm thọ đều do duyên sinh, có mặt trong một thời gian rồi biến mất. Chúng không bền vững, không thể nắm giữ và không đáng để đồng hóa thành “tôi” hay “của tôi”. Khi thấy rõ sự sinh diệt liên tục của cảm thọ, người tu học không còn bị cuốn theo những phản ứng tham đắm hay chống đối. Từ sự quán sát sâu sắc về thân và thọ, hành giả dần phát sinh tâm yểm ly. Đây không phải là thái độ chán ghét cuộc đời, mà là sự tỉnh thức trước bản chất vô thường của mọi hiện tượng. Khi không còn tham đắm, tâm đạt đến ly tham và giải thoát.
Lúc ấy, người chứng ngộ tự biết rằng: “Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa.” Bài pháp này mang lại kết quả đặc biệt sâu sắc. Tôn giả Xá-lợi-phất, lúc ấy đang đứng phía sau Đức Phật để quạt hầu, nhờ quán chiếu sâu xa lời dạy mà chứng quả A-la-hán. Riêng du sĩ Dīghanakha chứng được Pháp nhãn thanh tịnh với sự giác ngộ rằng: “Phàm pháp gì sinh khởi, pháp ấy đều phải diệt.” Sau đó, ông phát tâm quy y Tam Bảo và trở thành một cư sĩ Phật tử. Ý nghĩa nổi bật của bài kinh trước hết là lời nhắc nhở không nên cố chấp vào quan điểm của mình. Đức Phật cho thấy rằng không chỉ tà kiến mới nguy hiểm; ngay cả một quan điểm đúng đắn, nếu bị bám víu bằng tâm ngã chấp, cũng có thể trở thành xiềng xích.
Người học Phật cần biết nhưng không chấp, hiểu nhưng không tranh luận vì bản ngã. Bài kinh cũng khẳng định rằng sự chấm dứt khổ đau không đạt được bằng lý thuyết hay tranh biện triết học. Dīghanakha đến với một vấn đề thuộc lĩnh vực tư tưởng, nhưng Đức Phật đã hướng ông trở về với kinh nghiệm trực tiếp nơi thân và tâm. Đây chính là nét đặc sắc của Phật giáo: từ lý luận dẫn đến thực chứng, từ suy nghĩ dẫn đến sự thấy biết trực tiếp. Một điểm quan trọng khác là lời dạy về tính vô thường của mọi cảm thọ. Con người thường dành cả cuộc đời để tìm kiếm hạnh phúc, khoái lạc và những cảm giác dễ chịu.
Thế nhưng Đức Phật chỉ rõ rằng ngay cả lạc thọ cũng chỉ là hiện tượng tạm thời, sinh rồi diệt. Vì vậy, bất kỳ sự bám víu nào vào cảm giác cũng đều là nguyên nhân của khổ đau. Cuối cùng, trọng tâm của bài kinh nằm ở việc quán chiếu ba đặc tính căn bản của mọi hiện tượng: vô thường, khổ và vô ngã. Khi thấy rõ ba dấu ấn này nơi thân và tâm, tham ái dần suy giảm, chấp ngã dần tan biến và con đường giải thoát mở ra. Đó chính là thông điệp sâu sắc mà Đức Phật đã truyền trao cho Dīghanakha, một bài học vượt thời gian dành cho bất kỳ ai đang tìm kiếm sự an lạc và tự do nội tâm.
