Thế Tôn dạy Tôn giả Rahula rằng: mọi sắc pháp, thọ, tưởng, hành và thức – quá khứ, hiện tại, vị lai, nội hay ngoại, thô hay tế – đều phải được quán sát với chánh trí tuệ: “Cái này không phải của ta, cái này không phải là ta, cái này không phải tự ngã của ta”.
Ngài hướng dẫn Rahula quán sát sáu giới:
Địa giới: mọi vật cứng, kiên cố trong và ngoài thân – xương, răng, tóc, da…
Thủy giới: mọi chất lỏng trong và ngoài thân – máu, mồ hôi, nước miếng…
Hỏa giới: mọi chất nóng, sức nóng sinh ra tiêu hóa, hủy hoại, hâm nóng…
Phong giới: mọi vận động, hơi thở, gió trong thân và ngoài thân.
Hư không giới: các khoang, lỗ hổng, không gian trong và ngoài thân.
Tâm giới: các ý niệm, cảm giác, hỷ lạc, phiền não.
Mỗi giới được quán sát như thật với chánh trí tuệ, từ đó tâm sinh yểm ly, từ bỏ chấp thủ, không bám víu.
Thế Tôn dùng các ẩn dụ tự nhiên:
Đất: chịu mọi chất dơ mà không dao động → tâm cũng như vậy, không bị xúc cảm khởi lên.
Nước, lửa, gió, hư không: rửa sạch, đốt, thổi, chứa mọi vật nhưng không dao động → tâm cũng tĩnh tại, không nắm giữ, không tồn tại chấp thủ.
Ngài tiếp tục hướng dẫn tu tập lòng Từ, Bi, Hỷ, Xả, quán bất tịnh và vô thường, ly tham, đoạn diệt và từ bỏ.
Cuối cùng, Thế Tôn dạy niệm hơi thở vô, thở ra:
An trú tỉnh giác từng hơi thở dài ngắn, cảm giác toàn thân, hỷ lạc, tâm hành, tâm định, tâm giải thoát.
Quán vô thường, ly tham, đoạn diệt, từ bỏ… mỗi hơi thở đều được thực hành tỉnh giác.
Khi thực hành đầy đủ, niệm hơi thở vô, ra sung mãn, đem lại quả lớn, lợi ích lớn và dẫn đến giác tri, chứng ngộ, giải thoát.
Tôn giả Rahula nghe xong hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy, và tu tập theo pháp môn này.
Ý chính tóm tắt:
Quán sát sáu giới (địa, thủy, hỏa, phong, hư không, tâm) với chánh trí tuệ → ly chấp thủ.
Tu tập theo các yếu tố tự nhiên: đất, nước, lửa, gió, hư không → tâm tĩnh lặng, không dao động.
Tu tập lòng từ, bi, hỷ, xả; quán bất tịnh, vô thường, ly tham → đoạn diệt lậu hoặc.
Niệm hơi thở vô, thở ra: tỉnh giác từng hơi, kết hợp thân, tâm, hỷ, định, giải thoát → quả lớn, lợi ích lớn.
Kết quả: chứng giác tri, an trú, giải thoát hoàn toàn, không còn tái sanh.
